اثر اين جزاى دنيوى متوقّف گردد ، يا از آن جهت كه تكليف اخلاقى ديگر معنا ندارد و يا به خاطر اين‌كه انسان با فضيلت سروكار دارد و از رذيلت پس از تأثير واقعى خواسته يا ناخواسته ، براى مصلحت يا عدم مصلحت خود دورى كرده‌ايم ، و جز اين اگر باشد ، تسليم عملى ما در برابر شرع بدون فايده و امرى خواهد بود ، از طرف يك قدرت جبر و مستبّد كه ما را وادار مىكند كه فقط براى كاميابى عمل كنيم و اوست كه ما را وامىدارد . و اگر براى روش زندگى ما اثر آينده‌اى باشد كه با مدارا يا از روى شدّت به تماس با حسّاسيّت ما بيانجامد ، بدون اين‌كه در ملكات والاى ما دگرگونى عميقى ايجاد كند ، اين بيشتر شبيه حال صاحب عمل خواهد بود كه با هزار چيز سروكار دارد ، وانگهى كمترين توجّه را به آنها ندارد ، هرگز ! ! چون اين امر درونى كه مقاومتى ندارد و آنكه مىخواهد همه چيز را در وجود ما مسخّر خود ساخته و به فرمان بگيرد : از جسم ، جان ، ملكات ادراكى ، تسليم و قدرت بر رهبرى و اجراى عمل را ، و آنكه مىخواهد همه چيز را نظام بخشد و هر چيزى را به راه مشخّصى هدايت كند ، نه به راه ديگر . اين مطلب ، در صورتى كه يك عمل ناقص و نارسايى نباشد ، بايد بزرگ‌ترين هدف خير را در وجود ما به كامل‌ترين شكل داشته باشد و به صورتى شرطى در وجود ما درآيد . البتّه ما اين پرسش را از خودمان داشته باشيم كه آيا انسان به خاطر قانون آفريده شده است ، يا اين‌كه قانون به خاطر انسان ؟ گاهى با ديدگاه اوّل پاسخ سؤال را مىدهند و گاهى با نظريّهء دوم . ولى به عقيدهء ما هريك از دو نظريّه بيانگر يك سوى حقيقت است ، و ما اين گفته و يا آن را در قرآن كريم مىبينيم ؛ خداى سبحان از سويى مىفرمايد : « وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ . » « 1 » . و از طرف ديگر تأكيد مىفرمايد : « ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ . » « 2 » ، و « مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ . » « 3 » ، و « مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ

--> ( 1 ) - ذاريات ( 51 ) آيهء 56 : من جنّ و انس را نيافريدم ، جز براى اين‌كه عبادتم كنند ( و از اين راه تكامل يابند و به من نزديك شوند ) . ( 2 ) - مائده ( 5 ) آيهء 6 : خداوند نمىخواهد شما را به زحمت بيفكند ، بلكه مىخواهد شما را پاكيزه سازد و نعمت خود را بر شما تمام كند ، تا سپاس نعمت‌هاى او را بگوييد . ( 3 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 15 : هركسى هدايت شود ، براى خود هدايت يافته است .